Cách Chấm Câu

Sau khi đưa lên weblog bài viết Cách Viết Hoa Trong Tiếng Việt, tôi đã nhận được khích lệ của một độc giả và yêu cầu viết thêm về cách chấm câu. Đáp lại thịnh tình đó, tôi xin đưa ra Quy Tắc Chấm Câu trong văn chương Hoa Kỳ để chúng ta cùng nghiên cứu, ứng dụng.

Quy tắc chấm câu có nghĩa là cách xử dụng các dấu: Chấm (.), Dấu Hỏi (?), Dấu Than/Cảm Thán (!), Dấu Phẩy/Phết (,), Gạch Nối (-), Hai Chấm (:), Dấu Trích Dẫn/Ngoặc Kép (“…”) và Ngọăc Đơn (‘…’) sao cho đúng nơi, đúng chỗ không ngoài mục đích làm đoạn văn hay câu văn sáng tỏ cũng như diễn đạt được tính hiện thực của nó.

Dấu Chấm

1. Dấu chấm được đặt ở cuối câu để cho biết câu văn đến đây là chấm dứt. Ví dụ: Buổi họp đã kết thúc với kết quả tốt đẹp.

2. Câu ra lệnh (Mệnh Lệnh Cách). Ví dụ: Tìm cho mẹ cái chổi.

3. Những chữ viết tắt đã quen thuộc và được chấp nhận. Ví dụ: chữ Ông, Giáo Sư, Bác Sĩ v.v… nếu viết tắt thì phải có dấu chấm: Ô. Nguyễn Văn Vĩnh, GS. Hoàng Xuân Hãn (Giáo Sư Hoàng Xuân Hãn), BS. Phạm Biểu Tâm (Bác Sĩ Phạm Biểu Tâm).

4. Còn những danh từ khác chẳng hạn như Liên Hiệp Quốc viết tắt thành LHQ và Việt Nam viết tắt thành VN thì người Việt ít khi để dấu chấm.

5. Dùng dấu chấm bên cạnh những chữ như A, B, C…để phân đoạn. Ví dụ:

A. Mở Đầu
B. Thân Bài
C. Kết Luận

Hoặc:

1. Mở Đầu
2. Thân Bài
3. Kết Luận

Dấu Hỏi

Dùng trong câu nghi vấn/câu hỏi. Ví dụ: Ông là ai? Bà làm gì đó?

Nếu không phải là câu hỏi thì không dùng dấu (?). Chẳng hạn như: Tôi thắc mắc không biết ông ta có đến hay không. Đây không phải là câu hỏi cho nên không có dấu (?) Nó khác với câu hỏi sau đây: Này bà, ông ta có đến hay không?

Dấu Than/Cảm Thán

1. Dùng để diễn tả một cảm giác mạnh. Ví dụ:

Tôi điên mất rồi!
Đúng là một gã khùng!
Ối làng nước ơi!

2. Câu ra lệnh nhưng không phải ra lệnh bình thường mà là một cảm xúc mạnh. Ví dụ:

Coi chừng!
Nhanh lên!

3. Một nhóm chữ để diễn tả một cảm xúc mạnh. Ví dụ:

Ồ! Đẹp quá!
Úi cha! Đau quá!
Trời! Khốn khổ cái thân tôi!

Dấu Phẩy/Phết

Dấu phẩy/phết rất quan trọng trong văn tự. Một đoạn văn mà dấu phẩy/phết đặt khác chỗ hoặc không có dấu phấy/phết ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Vào thập niên1950, tại Miền Nam báo chí và một số nhà văn đã đưa một câu Kiều để bàn luận vui chơi về dấu phẩy/phết. Xin quý vị đọc câu Kiều sau đây, một câu có dấu (,) một câu không có dấu (,), ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Câu thơ đó như sau:

Thất kinh nàng chửa biết là làm sao.

Ý của câu thơ này là: Trong lúc kinh hoảng nàng không biết phải làm gì, hành động như thế nào.

Thất kinh, nàng chửa, biết là làm sao. (có thêm hai dấu phẩy)

Ý của câu thơ này có thể hiểu là: Thật kinh hoàng, nàng có chửa (có thai) và không biết phải làm gì đây.

Trong văn chương Hoa Kỳ, dấu (,) được dùng trong những trường hợp sau đây:

1. Khi tên một người đứng đầu câu hay cuối câu. Ví dụ:

Anh Tư, anh uống gì?
Tôi nghĩ rằng anh giỏi hơn Sơn, anh Tư à.

2. Khi muốn nói thêm chi tiết về một nhân vật nào đó. Ví dụ:

Như Loan, cô giáo của chúng tôi, là người thật dịu dàng.

3. Giữa hai địa danh. Ví dụ:

Thanh Trì, Hà Nội nổi tiếng về bánh cuốn.
Gò Vấp, Gia Định nổi tiếng về nem chua.
Sài Gòn, Huế, Hà Nội là ba thành phố tiêu biểu của đất nước.

Quê tôi ở Khúc Thủy, Hà Đông.

4. Phần cuối cùng của ngày, tháng. Ví dụ:

Ngày 15 Tháng Ba, 2010
Tiệc cưới được tổ chức vào Thứ Bảy, 18 Tháng Tám, 2001

5. Ngay đầu và cuối câu trích dẫn. Ví dụ:

Mẹ nói, “Hôm nay là ngày giỗ ông nội, các con phải ở nhà.”
“Một trong những người ở trong căn phòng này,” viên thám tử nói, “chính là thủ phạm.”

6. Nếu có một loạt những danh từ thì phải có dấu (,) để phân biệt. Ví dụ:

Mẹ đi chợ mua bánh chuối, nước dừa xiêm, bánh phở và rau húng quế.

Nhưng nếu câu văn trên không có dấu (,) thì người đọc có thể hiểu như sau:

Mẹ đi chợ mua bánh, chuối, nước, dừa xiêm, bánh, phở và rau húng quế.

7. Sau một loạt tĩnh từ (adjective) thì phải có dấu (,) để phân biệt. Ví dụ:

Chàng là một thanh niên hào hoa, đẹp trai, lịch sự và duyên dáng.

8. Sau các câu mở đầu đối thoại như: đúng, đúng vậy, à, đúng rồi, không v.v… Ví dụ:

Đúng, chúng ta đang thành công.
Không, câu chuyện không phải vậy.
À, thì ra câu chuyện diễn tiến như thế.
Đúng rồi, tôi đã nhớ ra rồi.

9. Trước chữ “nhưng”, “nhưng mà”. Ví dụ:

Chúng ta thành công, nhưng chưa trọn vẹn.
Cô ta tuy đẹp, nhưng ăn nói không lịch sự.

Sau cùng, dấu (,) giúp người đọc theo dõi sự mạch lạc của ý tưởng. Thiếu dấu (,) hoặc không có dấu (,) khiến người đọc bối rối. Nếu là xướng ngôn viên, hoặc người đọc truyện, sẽ hụt hơi, không biết ngắt câu hoặc diễn tả như thế nào. Cách xử dụng đúng dấu (,) cho biết trình độ viết văn của người viết.

Gạch Nối

1. Khi phiên dịch các từ ngoại quốc như Anh, Pháp sang tiếng Việt thì nên dùng gạch nối để cho thấy đó là một chữ/từ chứ không phải hai chữ/từ kép. Ví dụ: cà-phê, ny-lông, cạc-tông, cao-su, bù-loong v.v…

2. Khi xuống hàng mà hết chỗ, phải dùng gạch nối để cho thấy chữ ở dòng sau là một phần của chữ ở hàng trên.

3. Một đôi khi dấu (,) không đủ mạnh để tách biệt hai sự kiện, hai ý tưởng, người viết xử dụng gạch nối (-) để phân biệt. Đọc các bản tin trên các báo hoặc của các phóng viên chuyên nghiệp như AP, UPI chúng ta sẽ thấy.

Hai Chấm

1. Văn chương Việt Nam dùng (:) rồi xuống hàng để trình bày một câu đối thoại, sau một đề mục hoặc sau hai chữ “ví dụ”. Còn trong văn chương Hoa Kỳ, dấu (:) được dùng trong những trường hợp sau đây:

- Sau đề mục có dấu (:) để dưới đó trình bày từng chi tiết.

- Giữa giờ và phút. Ví dụ: 8:30 sáng, 7:45 tối

2. Trong lời chào hỏi của loại thư giao dịch hoặc gửi cho các cơ quan. Ví dụ:

Kính thưa thủ tướng:
Thưa ngài:
Kính thưa giáo sư:
Thưa ông giám đốc:

3. Còn thư thân mật gửi bạn bè, gia đình thì dùng dấu (,). Ví dụ:

Anh Tư thân mến,
Thưa chị Ba,

4. Và phần chào hỏi kết thúc bức thư:

Trân trọng kính chào,
Chúc anh chị và các cháu vui vẻ,
Kính thư,

Chấm phẩy/chấm phết

Dùng để nối kết hai mệnh đề mà không cần dùng những chữ như “”, “nhưng”, “hoặc”. Ví dụ:

Tòa tuyên án xong; mọi nguời âm thầm rời phòng xử.
Nhạc trưởng đưa tay lên; dàn nhạc bắt đầu.
Thầy bước vào; cả lớp im phăng phắc.
Thành công đó; thất bại cũng đó.

Theo nhận xét riêng của tôi, hình như càng ngày người ta càng ít dùng dấu (;)

Dấu trích dẫn

1. Dùng để phân biệt đây là câu nói mà mình trích dẫn chứ không phải lời của phóng viên, người viết phóng sự hoặc của tác giả trong các truyện. Ví dụ:

Trong cuộc họp báo thủ tướng tuyên bố, “Tôi sẽ áp nghiêm chỉnh luật đầu tư.”
Ông hiệu trưởng cho biết, “Trường chúng tôi là trường có tỷ lệ học sinh tốt nghiệp cao nhất.”
Thằng bé nhõng nhẽo, “Mẹ cho con ăn cà-rem đi.”

Tuy nhiên, nếu trong câu trích dẫn lại có một lời trích dẫn của người khác thì dùng ngoặc đơn.Ví dụ: Bài tường thuật của một phóng viên:

Trong cuộc họp báo, bà bộ trưởng nói như sau, “Tôi nghe đích thân thủ tướng chỉ thị ‘phải giải quyết mau lẹ nhu cầu của người dân,’ rồi bà tuyên bố tiếp, “chúng tôi sẽ nghiêm chính thi hành.”

2. Dùng ngoặc kép cho tựa đề của truyện, bài thơ, bản báo cáo, phúc trình, tựa đề và chương mục của cuốn sách. Ví dụ:

Bản nhạc “Cầu Sông Kwai” đã làm cuốn phim trở nên sống động.
Tiểu thuyết “Đoạn Tuyệt” của Nhất Linh đã làm say mê bao thanh niên, thiếu nữ Hà Thành lúc bấy giờ.
Bản phúc trình “Nạn Buôn Bán Nô Lệ Tình Dục” của LHQ đã làm xúc động lương tâm nhân loại.
“Văn Tế Thập Loại Chúng Sinh” của Nguyễn Du ảnh hưởng bởi giáo lý Từ Bi của Đạo Phật.
Bài thơ “Ngày Xưa Hoàng Thị” của Phạm Thiên Thư dù nói về tình yêu, nhưng có âm hưởng nhẹ nhàng, thanh thoát.



Tài liệu tham khảo: McDougal, Littell LITERATURE

Nhận xét về “Cách Chấm Câu”

  1. [...] Cách Chấm Câu [...]

  2. Có vài lỗi:
    Thứ nhất: dấu phảy (,) trước (không phải là sau) các (coordination conjonctions) và. nhưng, nhưng mà…tuy nhiến…
    Thứ hai: Tiêu đề sách hoặc là trong ngoặc kép hoặ là viết nghiêng, ví dụ: “The Sun Rises in the West” by Phan Vũ hay là The Sun Rises in the West viết Italic. Viết nghiêng và trong ngoặc kép là sai.
    Mời ông xem lại.

  3. Mai Đạt:

    Chào chú,
    Cảm ơn chú đã làm trang web này, nhờ nó cháu học hỏi được rất nhiều. Nếu có thể được xin chú cho thêm vào mục “cách chấm câu” cách đặt các dấu trong câu văn, thí dụ dấu phẩy (,) dấu nặng (.) hay các dấu khác. Cháu thấy mọi người đặt lung tung quá. Thí dụ:
    Nguyễn Trãi có viết : “Đem đại nghĩa để thắng hung tàn , lấy chí nhân mà thay cường bạo “. (chưa đúng)
    Nguyễn Trãi có viết: “Đem đại nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân mà thay cường bạo”. (hoàn chỉnh)
    Các dấu (:), (,)… phải đặt sát vào cuối câu rồi chừa một khoảng cách (space)
    Chân thành cảm ơn chú, chúc gia đình chú luôn mạnh khỏe, và nhiều may mắn.

    Chào chú,
    Mai Đạt

  4. Nghiệp Trần:

    Nếu căn cứ vào cách viết hoa trong văn chương Mỹ vê Chúc vụ
    Với thí dụ trong bài viết này ở phần :
    Dấu trích dẫn

    1. Dùng để phân biệt đây là câu nói mà mình trích dẫn chứ không phải lời của phóng viên, người viết phóng sự hoặc của tác giả trong các truyện. Ví dụ:

    Trong cuộc họp báo thủ tướng tuyên bố, “Tôi sẽ áp nghiêm chỉnh luật đầu tư.”
    Ông hiệu trưởng cho biết, “Trường chúng tôi là trường có tỷ lệ học sinh tốt nghiệp cao nhất.”

    Xin giải thích vì sao các chữ ” thủ tướng ” và ” hiệu trưởng ” không viết hoa ?

  5. daovanbinh:

    Thưa bạn Nghiệp Trần,

    Trong hai ví dụ:

    Trong cuộc họp báo thủ tướng tuyên bố, “Tôi sẽ áp nghiêm chỉnh luật đầu tư.”

    Ông hiệu trưởng cho biết, “Trường chúng tôi là trường có tỷ lệ học sinh tốt nghiệp cao nhất.”

    Hai danh từ kép “thủ tướng” và “hiệu trưởng” nói ở trên là hai nhân vật. Vì không có tên đi kèm cho nên không viết hoa. Nếu có tên đi kèm thì phải viết hoa. Ví dụ: Thủ Tướng Churchill tuyên bố…hoặc Ô. Hiệu Trưởng Nguyễn Văn A cho biết…

    Nhưng cũng hai danh từ trên, khi minh định tước hiệu thì phải viết hoa. Ví dụ:

    1. Bộ Giáo Dục đã quyết định, tất cả Hiệu Trưởng các trường trung học đều được tăng phụ cấp chức vụ.

    2. Tại Anh Quốc, Thủ Tướng điều hành toàn bộ nền hành chánh quốc gia, Thủ Tướng điều trần trước Quốc Hội về những vấn đề của đất nước và Thủ Tướng lãnh đạo chính sách ngoại giao.

    3. Trong một bức thư (gửi cho Thủ Tướng Churchill chẳng hạn)…thì mọi chữ “thủ tướng” trong thư đều phải viết hoa. Ví dụ: “Chúng tôi kính mong Thủ Tướng lưu tâm tới thỉnh nguyện này. Kính chúc Thủ Tướng và Phu Nhân nhiều điều tốt lành. Trân trọng,”

    Cám ơn bạn đã có ý kiến để làm sáng tỏ thêm về Quy Tắc Viết Hoa, cần phải được đa số chấp nhận và sau một thời gian dài mới trở thành tập quán.

    Đào Văn Bình

  6. Nghiệp Trần:

    Cám ơn hồi đáp với lời dẫn giải của huynh trưởng
    Chúc sức khoẻ

  7. Đọc phần trình bày về dấu gạch nối (hyphen), xin góp ý như sau:

    1) Ngày nay, trong văn chương Anh–Mỹ–Úc, có dùng thêm 2 loại dấu gạch ngang (dash): gạch N (en dash –) và gạch M (em dash —). Gạch N dài hơn dấu gạch nối, và gạch M là dài nhất. Có thể đọc thêm:

    http://en.wikipedia.org/wiki/Em_dash#Em_dash

    2) Ông viết: … “Một đôi khi dấu (,) không đủ mạnh để tách biệt hai sự kiện, hai ý tưởng, người viết xử dụng gạch nối (-) để phân biệt.” Trong trường hợp nầy, văn chương Anh–Mỹ–Úc sẽ dùng “gạch M”, không dùng gạch nối.

    3) Gạch N dùng cho một từ kép, trong đó có 2,3 chủ thể tương đương (thí dụ: quan hệ Việt–Mỹ, văn chương Anh–Mỹ–Úc) hoặc để chỉ giới hạn của một nhóm (thí dụ: thời hạn 2–5 năm, trọng lượng 5–10 kg).

    Kính

  8. Nghiệp Trần:

    Đề nghị “Trang chủ”
    1- Nhắc thêm cách giữ khoảng trống sao cho đúng để mọi người có lưu ý hơn (vì vô ý nên gặp phải lỗi này khi viết) trong câu chữ viết, trước và sau các dấu: chấm (.), phảy(,), dấu chấm phẩy (;), dấu hỏi (?), dấu chấm than (!), dấu gạch nối (-), dấu ngoặc kép (“), dấu ngoặc đơn (() , nhóm chữ trong 2 dấu ngoặc kép (” …..”) và trong 2 dấu ngoặc đơn (( ……)) .

    2- Xin lỗi! Không biết là đã có bài viết về ” Cách bỏ dấu hỏi ngã” chưa “(chữ dấu hỏi và dấu ngã), nếu chưa, xin đề nghi có thêm bài viết này, hầu giúp cho chữ Việt thêm tỏ rỏ …
    Đa tạ

  9. Thanh Tran:

    Em đã 42 tuổi. Học hết lớp 9. Giờ đọc bài này cảm thấy bổ ích vô cùng. Vì rất ít cầm viết nên không chú ý đến những cái tưởng như nhỏ nhặt, lại vô cùng lớn lao này.
    Không biết bác có đúng 100% hay không. nhưng bác đã làm được một việc bổ ích mà ít người nghĩ ra. Mong bác có nhiều bái khác hay, ngon và bổ giống vầy…:))

  10. Phuong:

    Xin hỏi bác Bình câu thí dụ sau đây :

    Mẹ nói, ” Hôm nay là ngày giỗ ông nội, các con phải ở nhà.”

    Câu thí dụ trên hình như sai.

    ” Hôm nay là ngày giỗ ông nội ” là một mệnh đề độc lập .

    “Các con phải ở nhà ” cũng là một mệnh đề độc lập .

    Nối hai mệnh đề độc lập này với nhau phải dùng dấu ” ; ” mới đúng.

    Xin bác Bình cho ý kiến.

  11. Ngọc Lan:

    Thưa bác: Cho phép cháu được hỏi về vấn đề đó là cách để xác định một câu trong Tiếng Việt có căn cứ hoàn toàn vào dấu câu không? Thường thì là dấu chấm(.). Tuy nhiên cháu vẫn thắc mắc trong ví dụ này:
    Tôi vừa chải tóc vừa nói rằng:
    - Chiều nay tôi đi học.
    và câu. Tôi vừa chải tóc vừa nói rằng: Chiều nay tôi đi học. Có sự khác nhau về số lượng câu không?
    Vậy sau dấu hai chấm thể là một câu đúng ngữ pháp không? và có thể căn cứ vào dấu hai chấm để xác định số câu hay dựa vào yếu tố khác.
    Cháu xin cảm ơn!

  12. Bài viết rất bổ ích. Tuy nhiên, không hiểu quy tắc viết hoa của tác giả, nhất là ở phần đầu. Ví dụ: Dấu Phẩy…

  13. Nguyệt Kiều:

    Các vấn đề được bàn luận rất hay, cảm ơn các bạn đã chia sẻ. Thực ra, đã được dạy ở trong trường học, môn ngữ pháp tiếng Việt. Sau này còn được bổ sung thêm tại các văn bản quy định của các cơ quan quản lý nhà nước… Tuy nhiên, ngữ pháp tiếng Việt chưa thực sự hoàn chỉnh và phức tạp nên khó nhớ. Việc bác Đào Văn Bình đưa ra ý tưởng này giống như công việc dọn vườn góp phần làm trong sạch và đẹp thêm tiếng mẹ đẻ quả là cảm kích! Học hỏi ngữ pháp ở các nền văn minh nhân loại là việc nên làm và rất cần làm để hoàn thiện hơn cho ngôn ngữ mình.
    Lúc nào bác lại cho dọn vườn lỗi chính tả thì hay biết mấy. Lỗi này rất nhiều người mắc. Trong bài cũng có lỗi viết sai, không phải “xử dụng”, phải viết sử dụng mới đúng. Cảm ơn bác Bình.

  14. Tommy Phạm:

    Cho phép tôi xin hỏi ! từ lúc nào tiếng Việt không còn dùng dấu ( – ) nối trong những từ kép ? thí-dụ như : Việt-Nam , Tổ-Quốc .v.v… hay những từ dùng của chữ Hán , tên riêng của người hay của thành phố ? Có lần tôi đọc 1 bích chương ghi : ” Các thanh niên làm tình nguyện sẻ hết lòng vì cộng đồng … ” . Nhưng bích chương đó lại dừng ở chữ tình và chữ nguyện đứng ở đầu câu :
    ” Các thanh niên sinh viên làm tình
    nguyện hết lòng vì cộng đồng . ” .
    Đây có thể là câu viết đùa , nhưng suy ra cũng rất tai hại khi thiếu gạch nối chữ tình-nguyện . thành thật cám ơn .

Lưu nhận xét